Methodologie

Laatste update: 11 januari 2024

Methodologie


  • Duurzaamheidsonderwerpen
  • Indicatoren en databronnen
  • Validiteit en betrouwbaarheid
  • Representativiteit
  • Toekomstige uitbreidingen

  • Duurzaamheidsonderwerpen
    Het dashboard is bedoeld om inzichten te geven in de verduurzaming van het voedsel dat in Nederlandse supermarkten wordt verkocht. In deze versie van het dashboard is gekozen voor de volgende afbakening:
    1. Er wordt alleen gekeken naar ecologische duurzaamheid (milieu-impact).
    2. Er wordt vooral gekeken naar de duurzaamheid van het voedsel dat supermarkten verkopen. De duurzaamheid van de eigen operatie van supermarkten speelt een beperktere rol.
    In het dashboard ligt de nadruk op de duurzaamheid van de voedselproducten die door supermarkten worden aangeboden en verkocht. Met supermarkten worden de grote Nederlandse supermarktorganisaties bedoeld, op formule-niveau. Daarbij wordt gekeken naar de operaties in Nederland. Zie verder onder Representativiteit over welke supermarkten in dit dashboard zijn opgenomen.
    De keuze voor de verschillende onderwerpen is ingegeven door enerzijds de indelingen die bijvoorbeeld in Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD(externe link)) en milieuverslaglegging door bedrijven worden gemaakt en anderzijds door het belang van verschillende onderwerpen voor de (ecologische) duurzaamheid van voedselproducten in de Nederlandse retail. Het is belangrijk om op te merken dat in dit dashboard slechts een selectie van mogelijke onderwerpen is meegenomen. In de toekomst zal worden bekeken of en op welke manier andere onderwerpen kunnen worden toegevoegd.

    Tabel 1 Beschrijving van de onderwerpen
    Onderwerpen in dashboard Beschrijving en voorbeelden
    Klimaat De EU en de lidstaten streven ernaar om in 2050 volledig klimaatneutraal te worden. Beperking van klimaatverandering en aanpassing aan klimaatverandering zijn daarom belangrijke aspecten van duurzaamheid waarop bedrijven worden aangesproken.
    Water Watergebruik is voor de voedselvoorziening een belangrijk onderwerp. In sommige productieketens voor voedsel wordt veel water gebruikt. Goed beheer van de mariene hulpbronnen is ook een belangrijk onderwerp.
    Hulpbronnen en circulaire economie Uitputting van natuurlijke hulpbronnen is een belangrijk risico voor de duurzaamheid van onze samenleving. In een circulaire economie worden hulpbronnen niet verspild maar zoveel mogelijk hergebruikt. Voor voedselproductie en distributie gaat het hierbij bijvoorbeeld om voedselverspilling en ook om het gebruik van (niet herbruikbare) verpakkingen.
    Verontreiniging (lucht, bodem, water) De kwaliteit van de natuurlijke ecosystemen wordt ook bedreigd door vervuiling van lucht, bodem, en water. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om de uitstoot van fijnstof, stikstof, zwaveloxiden, en fosfaten en nitraten.
    Biodiversiteit en ecosystemen Voedselproductie heeft vrijwel per definitie ook impact op biodiversiteit en ecosystemen. Door landgebruik en ook door bijvoorbeeld het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen kan de biodiversiteit worden aangetast. Ontbossing door voedselproductie is een belangrijk aandachtspunt in met name de productie van soja en palmolie.
    Keurmerken Duurzaamheidskeurmerken en daaraan verbonden duurzaamheidseisen worden gebruikt om de duurzaamheid van producten te verbeteren en om de duurzaamheidscertificering van producten aan klanten te tonen. Topkeurmerken zijn keurmerken die door Milieu Centraal zijn beoordeeld en moeten voldoen aan criteria van onafhankelijkheid en controleerbaarheid. https://www.milieucentraal.nl/eten-en-drinken/topkeurmerken-check-het-plaatje/ Onafhankelijke keurmerken kunnen wel enig inzicht geven in verduurzaming. Sommige keurmerken hebben een specifiek focus, zoals Beter Leven ten aanzien van dierenwelzijn terwijl andere keurmerken een bredere focus hebben op verschillende duurzaamheidsonderwerpen.
    Eiwittransitie Een belangrijk speerpunt van de overheid voor de verduurzaming van de voedselconsumptie in Nederland is de eiwittransitie. De eiwittransitie is het opschuiven naar een voedingspatroon met meer plantaardige en minder dierlijke eiwitten. Daarbij gaat het erom dat dierlijke eiwitten veel meer milieu impact genereren dan sommige plantaardige alternatieven.


    Indicatoren en databronnen
    Voor de verschillende onderwerpen zijn een aantal indicatoren gekozen. De databeschikbaarheid vooralsnog een belangrijk criterium voor het wel of niet opnemen van een indicator en onderwerp in het dashboard. In onderstaande tabel staan de indicatoren per onderwerp.
    Bij Hulpbronnen en circulaire economie is gekozen om verpakkingen niet in dit dashboard op te nemen omdat dit niet valt onder de beleidsverantwoordelijkheid van het ministerie van LNV. Over de keuze van de indicatoren heeft overleg plaatsgevonden tussen Wageningen Economic Research, de betrokken supermarkten, Questionmark en het Ministerie van LNV.

    Tabel 2 Beschrijving van de indicatoren
    Onderwerp Indicatoren Sub-indicatoren Eenheden Bronnen
    Klimaat Broeikasgasemissies Scope 3 CO2-emissies, uitstoot kton CO2-equivalenten Data aangeleverd door supermarkten
    Scope 3 CO2-emissies, per netto-omzet kton CO2-equivalenten, per miljoen euro Data aangeleverd door supermarkten
    Commitment toeleveranciers aan Science Based Targets Ja/Nee Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Luchtvervoer Transportmethode groenten en fruit % van verkochte volume groenten en fruit per transportmethode Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Water Nog niet in dashboard
    Hulpbronnen en circulaire economie Voedselverspilling in supermarkten Voedselverspilling in Nederlandse supermarkten, totaal het volume van producten die uiteindelijk niet bij consumenten terecht komen als % van ingekocht volume Stichting Samen tegen Voedselverspilling; Monitor Voedselverspilling
    Voedselverspilling per supermarktorganisatie % van ingekocht volume Data aangeleverd door supermarkten
    Verontreiniging (lucht, bodem, water) Nog niet in dashboard
    Biodiversiteit en ecosystemen Ontbossing soja Cut-off date (datum waarna ontbossing door soja niet wordt geaccepteerd) Ja/Nee, met jaartal Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Doel ontbossingsvrije soja (2025) Ja/Nee Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Ontbossingsvrije soja in veevoer Categorieën van % van gebruikte soja in veevoer; <20%, >=80%, 100%, onbekend Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Lidmaatschap van RTRS Ja/Nee Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Ontbossingsvrije inkoopvoorwaarden voor leveranciers Ja/Nee Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Ontbossing palmolie Grotendeels gecertificeerde palmolie in huismerk Ja/Nee Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Eisen van ontbossingsvrij beleid alle leveranciers Ja/Nee Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Eisen traceerbare palmolie aan alle leveranciers Ja/Nee Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Lidmaatschap van RSPO Ja/Nee Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Lid van ander actie-georiënteerd platform Ja/Nee Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Keurmerken Certificering van grondstoffen Lidmaatschap van RSPO Ja/Nee Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Lidmaatschap van RTRS Ja/Nee Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Gecertificeerde palmolie in huismerkproducten Ja/Nee Basis Superlijst Groen, Questionmark, en nieuwe informatie supermarkten
    Omzet producten met on-pack (top)keurmerken Omzet producten met on-pack (top)keurmerken, totaal alle supermarkten in Nederland % van totale omzet food Monitor Duurzaam Voedsel. (Topkeurmerken en Beter Leven 1 ster vlees en Vrije Uitloop eieren, exclusief producten met Global GAP, RSPO palmolie, Climate Neutral)
    Omzet producten met on-pack (top)keurmerken per supermarkt, in % food i% van totale omzet food Data aangeleverd door supermarkten. (Topkeurmerken, exclusief Beter Leven 1 ster en Vrije uitloop, GlobalGAP)
    Omzet producten met on-pack (top)keurmerken per supermarkt, in % huismerken % van totale omzet food Data aangeleverd door supermarkten. (Topkeurmerken, exclusief Beter Leven 1 ster en Vrije uitloop, GlobalGAP)
    Omzet biologische producten Omzet biologische producten, totaal alle supermarkten in Nederland % van totale omzet food Monitor Duurzaam Voedsel
    Omzet biologische producten, per supermarkt, in % food % van totale omzet food Data aangeleverd door supermarkten
    Omzet biologische producten, per supermarkt, in % huismerken % van omzet huismerken food Data aangeleverd door supermarkten
    Eiwittransitie Aanbiedingen plantaardige en dierlijke eiwitten Aanbiedingen, % aandiedingen in folders naar impact op milieu % van totaal aantal aanbiedingen in folder in de onderzoeksperiode Superlijst Groen, Questionmark; onderzoeksperiode voor deze indicator 10 april – 10 juni 2023.
    Portiegrootte van vleesproducten Portiegrootte; % vleesproducten met portiegrootte kleiner dan 80 gram % van vleesproducten in de onderzoeksperiode Superlijst Groen, Questionmark; onderzoeksperiode voor deze indicator 10 april – 10 juni 2023.
    Aanbod eiwitten in kant-en-klaar maaltijden Kant-en-klaar maaltijden; plantaardige kant-en-klaar maaltijden in % alle onderzochte kant-en-klaar maaltijden % van aantal onderzochte kant-en-klaar maaltijden in de onderzoeksperiode Superlijst Groen, Questionmark; onderzoeksperiode voor deze indicator 10 april – 10 juni 2023. Merk op dat een selectie van maaltijden is onderzocht: Hollandse maaltijden, kant-en-klare soepen, maaltijdsalades, oosterse maaltijden, pasta maaltijden, pizza’s en quiche.
    Verkoop dierlijke en plantaardige eiwitten Marktaandeel plantaardige eiwitten Verkocht volume van plantaardige eiwitproducten in % van verkocht volume alle eiwitproducten Eiweet – Landelijke supermarktverhouding eiwitverhouding 2023, Green Protein Alliance & Proveg Nederland 2024.


    De belangrijkste databronnen voor het dashboard zijn de Superlijst Groen 2023 van Questionmark, data die direct van de betrokken supermarkten is verkregen (Data aangeleverd door supermarkten), gegevens uit de Monitor Duurzaam Voedsel (Logatcheva en Herceglic, 2023), Monitor Voedselverspilling van de Stichting Samen Tegen Voedselverspilling en Eiweet 2023 ( Eiweet Landelijke supermarkt eiwitverhouding 2023 - Green Protein Alliance & ProVeg Nederland(externe link)). De Superlijst Groen 2023 rapporteert gegevens over de onderzoeksperiode 10 april tot 10 juni 2023, tenzij anders is aangegeven zoals bij informatie uit jaarverslagen. Veel van de data van de Superlijst Groen heeft Wageningen Economic Research op basis van input van de supermarkten geüpdatete naar de laatste stand van zaken.
    Voor uitgebreide beschrijvingen van de achterliggende methoden verwijzen we naar de volgende documenten:

    In het dashboard kijken we naar drie facetten van het retailproces: inkoop, voedselomgeving en verkopen. Duurzame inkoop beschrijft een aantal eisen die supermarkten stellen aan leveranciers. Voedselomgeving gaat over de breedte van het assortiment en de manier waarop supermarkten producten aanbieden aan consumenten, terwijl verkopen de feitelijke verkopen betreffen. In de lijst van indicatoren zijn bijvoorbeeld Scope-3 emissies en eisen op het gebied van ontbossing voorbeelden van indicatoren over duurzame inkoop, terwijl het aantal aanbiedingen en de portiegrootte van producten met dierlijke en plantaardige eiwitten over het aanbod gaan. Marktaandelen van de verschillende keurmerken en verkopen van producten met plantaardige eiwitten in percentage van het totale aantal eiwitproducten zijn voorbeelden van prestatie-indicatoren die te maken hebben met verkoop.

    Validiteit en betrouwbaarheid

    In deze paragraaf wordt beschreven in hoeverre de gegevens in het dashboard een valide beeld geven van hetgeen we willen beschrijven (validiteit) en hoe betrouwbaar de gegevens de gegevens zijn (betrouwbaarheid). Onder validiteit wordt verstaan de mate waarin de indicatoren daadwerkelijk meten wat we willen weten. Afwijkingen in definities kunnen bijvoorbeeld de validiteit van een indicator verlagen. Betrouwbaarheid gaat over onzekerheid in de data en of de uitkomsten in een vergelijkbaar onderzoek hetzelfde zouden zijn. In gegevensverzamelingen waarin kleinere steekproeven en veel aannames worden gebruikt wordt de betrouwbaarheid van de data doorgaans lager.
    De validiteit van de data in dit dashboard is ingeschat aan de hand van de eenduidigheid van de definities van de indicatoren zoals die in de verschillende bronnen zijn gebruikt. Daarbij is input van de supermarkten gebruikt en expertkennis van de onderzoekers van Wageningen Economic Research. Van veel gegevens in dit dashboard is het lastig om de betrouwbaarheid exact te meten. Er is een inschatting gemaakt op basis van de aard van de gebruikte bronnen en de mate waarin gevalideerd onderzoek ten grondslag ligt aan de gegevens.

    Tabel 3 Validiteit en betrouwbaarheid van de indicatoren
    Onderwerpen Indicatoren Sub-indicatoren Validiteit Betrouwbaarheid
    Klimaat Broeikasgasemissies Scope 3 CO2-emissies, uitstoot Beperkt, enkele verschillen in definties en afbakeningen. Lidl rapporteert over een gebroken boekjaar. Beperkt, schattingen door supermarkten zijn niet extern gecontroleerd.
    Scope 3 CO2-emissies, per netto-omzet Beperkt, enkele verschillen in definities en afbakeningen. Lidl rapporteert over een gebroken boekjaar. Beperkt, schattingen door supermarkten zijn niet extern gecontroleerd.
    Commitment toeleveranciers aan Science Based Targets Beperkt, relatie tussen indicator en broeikasgasemissies is niet onderzocht Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Luchtvervoer Transportmethode groenten en fruit Goed Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Water Nog niet in dashboard
    Hulpbronnen en circulaire economie Voedselverspilling in supermarkten Voedselverspilling in Nederlandse supermarkten, totaal Redelijk, wel enige discussie over inclusie van voedsel dat bijvoorbeeld voedselbanken gaat Goed, gebaseerd op gevalideerde methode.
    Voedselverspilling per supermarktorganisatie Redelijk, enige discussie over afbakening begrip Goed, gebaseerd op zelfrapportage supermarkten, maar wel in overeenstemming met data die aangeleverd wordt ten behoeve van Monitor Voedselverspilling.
    Verontreiniging (lucht, bodem, water) Nog niet in dashboard
    Biodiversiteit en ecosystemen Ontbossing soja Cut-off date (datum waarna ontbossing door soja niet wordt geaccepteerd) Goed Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd
    Doel ontbossingsvrije soja (2025) Redelijk, relatie tussen doel en realisatie niet onderzocht Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Ontbossingsvrije soja in veevoer Goed Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Lidmaatschap van RTRS Goed Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Volwaardig plan van aanpak Redelijk, relatie tussen plan en realisatie niet onderzocht Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Ontbossingsvrije inkoopvoorwaarden voor leveranciers Goed Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Ontbossing palmolie Grotendeels gecertificeerde palmolie in huismerk Goed Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Eisen van ontbossingsvrij beleid alle leveranciers Goed Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Eisen traceerbare palmolie aan alle leveranciers Redelijk, traceerbaarheid en ontbossing is niet altijd gerelateerd Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Lidmaatschap van RSPO Goed Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Lid van ander actie-georiënteerd platform Onbekend Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Keurmerken Certificering van grondstoffen Lidmaatschap van RSPO Goed Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Lidmaatschap van RTRS Goed Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Gecertificeerde palmolie in huismerkproducten Goed Goed, dit is door Questionmark onderzocht en door supermarkten bevestigd.
    Omzet producten met on-pack (top)keurmerken Omzet producten met on-pack (top)keurmerken, totaal alle supermarkten in Nederland Redelijk, afbakening duurzaamheidskeurmerken wijkt op paar punten af van topkeurmerken Goed, gebaseerd op data CBS en Wageningen Economic Research
    Omzet producten met on-pack (top)keurmerken, per supermarkt, in % food Redelijk, enkele verschillen in definities tussen supermarkten Redelijk, gebaseerd op zelfrapportage en soms met schattingen en aannames
    Omzet producten met on-pack (top)keurmerken, per supermarkt, in % huismerken Redelijk, enkele verschillen in definities tussen supermarkten Redelijk, gebaseerd op zelfrapportage en soms met schattingen en aannames
    Omzet biologische producten Omzet biologische producten, totaal alle supermarkten in Nederland Goed Goed, gebaseerd op data CBS en Wageningen Economic Research
    Omzet biologische producten, per supermarkt, in % food Goed Goed, gebaseerd op zelfrapportage
    Omzet biologische producten, per supermarkt, in % huismerken Goed Goed, gebaseerd op zelfrapportage
    Eiwittransitie Aanbiedingen plantaardige en dierlijke eiwitten Aanbiedingen Redelijk, beperkte onderzoeksperiode Redelijk, gebaseerd op veldwerk QM Intelligence.
    Portiegrootte van vleesproducten Portiegrootte van vleesproducten Redelijk, beperkte onderzoeksperiode Redelijk, gebaseerd op veldwerk QM Intelligence
    Aanbod dierlijke en plantaardige eiwitten in kant-en-klare maaltijden Aantal kant-en-klaar maaltijden zonder dierlijke eiwitten Redelijk, selectie van producten in beperkte onderzoeksperiode Redelijk, gebaseerd op veldwerk QM Intelligence
    Verkoop dierlijke en plantaardige eiwitten Marktaandeel plantaardige eiwitten Goed Goed, methode Eiweet


    Representativiteit
    IIn het dashboard zitten zowel geaggregeerde gegevens over het supermarktkanaal (zoals voor de aandelen van de verschillende keurmerken in de omzet vanuit de Monitor Duurzaam Voedsel) en gegevens van individuele supermarkten. Per bron en indicator zijn de steekproeven en representativiteit derhalve verschillend. Het is belangrijk te benadrukken dat de gegevens per supermarkt alleen representatief zijn voor de getoonde supermarkten en niet voor de sector als geheel. In de eerste versie van het dashboard zijn gegevens opgenomen van vijf supermarkten: Albert Heijn, Aldi, Jumbo, Lidl en Plus. Dit zijn in 2024 de vijf grootste supermarktorganisaties van Nederland. Samen hebben deze supermarkten een marktaandeel van ongeveer 85% in 2022 (Op basis van NielsenIQ). Naast deze vijf supermarkten zijn er nog een heleboel andere supermarktorganisaties en zelfstandige supermarktbedrijven. Uit de monitor blijkt dat niet voor alle indicatoren van alle vijf de supermarkten informatie beschikbaar is en dat de prestaties van deze vijf supermarkten onderling sterk kunnen verschillen. Dit geeft aan dat de prestaties van andere supermarktorganisaties en zelfstandige supermarktbedrijven niet hetzelfde hoeven te zijn als die van de supermarkten die in het dashboard worden weergegeven. Omdat we alleen de grootste vijf supermarkten in het dashboard volgen kunnen daarom alleen uitspraken worden gedaan over dit grootste deel van het supermarktkanaal, maar niet over de gehele sector. Voor de eiwittranstie en het marktaandeel plantaardige versus dierlijke eiwitten wordt er wel een uitspraak gedaan over het totaal op basis van de Eiweet monitor, maar hier wordt expliciet bij vermeld dat dit totaal is gebaseerd op de gegevens van 6 deelnemende supermarktorganisaties (ALDI, Dirk, Ekoplaza, Jumbo, Lidl en PLUS).

    Toekomstige uitbreidingen
    Het dashboard zal in de toekomst verder uitgebreid worden met nieuwe informatie, nieuwe indicatoren, en nieuwe supermarkten. Op dit moment wordt gewerkt aan het harmoniseren van de definities en dataverzameling die verschillende supermarkten gebruiken voor het meten van indicatoren. Ook breiden supermarkten zelf hun duurzaamheidsverslaglegging steeds verder uit, bijvoorbeeld om aan te sluiten bij eisen op het gebied van CSRD. Dit alles vindt plaats in overleg met supermarkten, het Ministerie van LNV en maatschappelijke organisaties.